Finans

Merkez Bankası’nın ağırlıklı ortalama fonlama maliyeti nedir, nasıl çalışır?*

Serdar Kuzu

İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler MYO, Muhasebe ve Vergi Uygulamaları Programı

Para politikalarıyla ekonomiye yön verme hususunda merkez bankasının belirlediği kısa vadeli faiz oranları ile piyasa parametreleri ilişkisi büyük önem arz etmektedir. Geçmişten Günümüze kadar dönemlerde yaşanan finansal krizler sonrasında gelişmekte olan ülkelerin piyasaları global para politikalarına karşı daha kırılgan hale gelmiştir. Sermaye akımlarında ve risk iştahında yaşanan

değişimlerin etkin bir şekilde piyasalara yansıdığı için, belirsizliği arttırarak ülkelerin makroekonomik istikrarı sekteye uğratabilmektedir. Yaşanan bu süreç içerisinde beklenmedik durumlarda sağlıklı bir tepki verilmesini sağlayacak bir aracın gereksinimini ortaya koymuştur. Merkez bankalarının uyguladıkları ya da sözlü yönlendirmeler ile yapmaya çalıştıkları önlemler finansal göstergeler üzerinde etkisini gösterebilmektedir. İşte bu noktada Ağırlıklı ortalama fonlama maliyeti (AOFM) Merkez Bankası’nın mevcut piyasada arz ve talebe göre oluşan faizlere yön vermek ve bu yolla çeşitli parametreleri denetlemek için kullandığı araçtır. Özellikle Türkiye gibi piyasanın lokomotifi görevinin bankalar tarafından sağlandığı ülkelerde bu durum önemli rol oynayabilmektedir. TCMB’nin Ağırlıklı Ortalama Fonlama Faizi, Merkez Bankasının farklı vadelerdeki faiz enstrümanlarını bir arada kullanması dolaysıyla efektif fonlama faizi TCMB’nin piyasayı fonladığı farklı faizlerin ağırlıklı bir ortalaması olarak hesaplanan faizdir. Bu faiz piyasaya sağlanan fonlamanın ortalama maliyetine ilişkin önemli bir gösterge niteliği taşımaktadır. Çünkü merkez bankasının piyasayı fonlarken gösterge faizi olarak bu faiz oranını göz önüne almaktadır. Merkez Bankası bankaları politika faizi ya da Gecelik fonlama yapmak üzere iki şekilde fonlamaktadır. Bir Haftalık vadeli repo (politika faizi) ihalesinde Merkez Bankası, borç almak isteyen bankaların ellerindeki menkul değerleri (tahvilleri) bir haftalığına ödünç almakta ve karşılığında onlara ihalede elde etkileri miktar karşılığında belirli bir yüzdede borç para verilmektedir. Bu durum sınırsız bir şekilde olmayıp piyasanın likidite ihtiyacı ve düzenleyici kuruluşun belirlediği seviyede gerçekleşmektedir. Sonuç olarak AOFM Merkez Bankasının, gecelik borç verme faizi ile haftalık repo faizinin (politika faizi) fonlama miktarlarına göre ağırlıklı ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Gecelik fonlama faizi Merkez Bankasının gecelik olarak borç almak ya da borç vermek isteyen bankalara yönelik uyguladığı faiz türüdür. Gecelik fonlama faizi ile birlikte Merkez Bankası piyasalarda oluşan kısa vadeli faiz oranlarını, döviz kurlarını etkileyebilmektedir. Merkez Bankasının ilan ettiği borç alma faiz oranı ‘taban’ işlevi görürken, borç verme faiz oranı ise ‘tavan’ işlevi görmektedir. Burada yapılmak istenen durum bankaların her gün açık vermeden hesaplarını kapatması gereğidir. Burada borçlanma sadece tek taraflı olmayıp, bankaların ellerinde likidite fazlalığı oluşması halinde limitsiz olarak TCMB borçlanma faiz oranından Merkez Bankasına TL borç verebilmektedirler.

Merkez Bankası aslında piyasaları görünürde pek olmayan fakat asıl faiz olarak nitelendirilen Merkez Bankası Ağırlıklı Ortalama Fonlama Maliyeti ile piyasayı fonlamaktadır. Bu faizin görünmez ya da asıl faiz olarak görülmesinin nedeni AOFM nin bankaları fonlamada uygulanan bir çeşit ağırlıklı ortalama faiz görevi görmesidir. Buradan hareketle bu çalışmada TCMB’nin piyasaya vermiş olduğu likidite çerçevesinde oluşan faiz oranının yani ağırlıklı ortalama fonlama maliyetinin BİST100, BİSTXBANK, TL/USD üzerinde merkez bankasının likidite yönetiminin etkisinin analizi amaçlanmaktadır. Grafik 1 06/2016-01/2017 yılları arasında TCMB Faizleri ve BIST Bankalar arası Gecelik Repo faizi arasındaki ilişki ve Grafik 2 ise aynı dönemlere ait TCMB Fonlama durumu ortaya koyulmuştur.

Grafik 3’te, TCMB’nin gerçekleştirdiği işlemlerde uyguladığı faiz koridoru stratejisinde taban kısmı TCMB Borçlanma Oranı, tavan kısmı ise TCMB Borç Verme Oranı oluşturmaktadır. TCMB bankaları Bir hafta vadeli repo işlemlerine uygulanan faiz (Politika Faizi) ile fonlamaktadır. Bu fonlama miktarı TCMB piyasayı istediği yönlendirmeyi sahip olmak için farklı miktarlarda yapılmaktadır. Bir diğer ifadeyle, likidite operasyonları aracılığıyla kısa vadeli piyasa faizinin koridor içinde arzu edilen

seviyelerde oluşması sağlanabilmektedir (Kara, 2012, s. 8). Buna ilaveten Gecelik işlemlerde uygulanan faizde (gecelik faiz, fonlama faizi) ise TCMB’nin, hesaplarını kapatabilmek için gecelik olarak borç almak ya da ellerinde kalan paraları gecelik olarak borç vermek isteyen bankaları bu faiz oranı üzerinden fonlamaktadır.

* “TÜRKİYE CUMHURİYETİ MERKEZ BANKASI (TCMB) FAİZ KORİDORU STRATEJİSİNİN HİSSE SENEDİ PİYASASI VE DÖVİZ KURU ÜZERİNE ETKİSİNİN ANALİZ EDİLMESİ” ADLI MAKALEDEN BÖLÜM.

İlgili yazılar